Errazagoa da munduaren amaiera imajinatzea kapitalismoaren amaiera baino (1); eta kapitalismoak hain ondorio katastrofikoak erakusten ari ditu – klima-aldaketa, biosferaren degradazioa, klaseen polarizazioa, gerrak, eskasia, eskuin muturraren gorakada, ziurgabetasuna, estatuaren gainbehera eta korporazio ekonomiko pribatuen gorakada… –, non, oraina etorkizunera estrapolatzen dugunean, proiekzio distopikoak baino ez zaizkigu ateratzen.
Apokalipsiaren aurreko egunari eszeptizismoz begiratzen dion jendea bihurtu al gara? Fikzio eta narrazio horiek guztiek balio al dute gaur egun kapitalismoak dakarren heriotza politikoaren aurrean etsi dezagun? Narratiba distopiko horien ekoizpena antolatzen ari den esku beltz bat al dago? Jakina ezetz, baina narratiba distopiko horrek paralisi moduko batera garamatzala esan dezakegu: gero eta gehiago eszenatoki apokaliptikoetan kokatzen gara, gehiago onartzen ditugu, ia-ia haietan bizitzen ikusten dugu geure burua, alternatibarik ez balego bezala.
Iragarpen, narrazio eta fikzio distopiko horietako askok gure desio, beldur, irrika eta kezkei buruz hitz egiten dute: gure nahiak, beldurrak eta kezkak indar handiz bizitzeko aukera ematen digute, hausnarketarako aukerak eskainiz. Agian aldaketa une historiko batean gaude eta gai askori buruz hausnartu behar dugu, horregaitik horren beste distopia. Gizakiok etorkizun alternatiboak imajinatu ditugu beti, eta etortzear dagoenari aurrea hartzen saiatu gara.
Etorkizunaren historia
Etorkizuneko pentsamenduaren historia hainbat garapen-olatutan banatzen da, ahozko narraziotik gaur egunera arte:
- Lehen olatua ahozko tradizioan oinarrituta zegoen, adibidez. Garai hartan, xamanek, mistikoek eta apaizek naturaren eta jainkoen zeinuak irakurtzen zituzten etorkizunari aurrea hartzeko, adibidez. Orain arte, horoskopoa bezalako sinesmenak eta praktikak iritsi zaizkigu.
- Geroago, ordea, lehen makro-historialariak patroiak bilatzen hasi ziren iraganean, errepikapen-zikloak bilatuz etorkizunari aurrea hartzeko. Historia errepikatzen delaren ideia hemen sortzen da.
- Gaur egun ere eragina duen olatua iluminazioa eta erauzketarena da, zientzia eta teknologian oinarritutako garapenaren ideiarekin lotutakoa, bai eta gaur ere ezagunak zaizkigun ideia utopikoak jaio ziren: hazkundea eta etengabeko hobekuntza.
- Ordutik gaur egunera arte, hainbat faktoreren teknikaren eta ezagutzaren bidez etorkizuna iragar eta planifika daitekeen ustea asko errotu da gure gizartean. Prospektiba bezalako diziplinak hemen jaiotzen dira.
- Azkenik, gaur egun, konplexutasunak eta larrialdiak markatutako garai batean egonik, iragarpena askoz konplexuagoa eta ia ezinezkoa dela onartzen da, bai eta espekulatzeak datozen aukeretarako prestatzen laguntzen digula ere, eta beraz, erakunde asko pentsamendu espekulatiboa beren antolamenduan integratzen ari dira.
Etorkizuna eremu politikoa da
Etorkizuna eremu politikoa da nolabait eta gehienetan, etorkizunaren narratiba ez da asko aldatzen: robotak, bidaia espazialak, hiri altxatuak, botere teknologikoak dituzten supergizakiak… Suposatzen denaren edo izango denaren ideia mainstream edo herrikoi multzo horri, jerga futuristan “Etorkizun Ofiziala” deitzen zaio: “posmodernoak, kapitalista berantiarrak edo 60ko hamarkadaren ostekoak garenetik, etorkizunarekiko begirada korronte handitan dibertsifikatu da: pesimista (distopikoa eta/edo apokaliptikoa) eta are negazionista (No future posible gehiengoarentzat), eta gutxi gorabehera baikor bat, hor, Historiaren Amaiera deritzon horretan gaudela defendatzen duena, dena erosotasuna eta smart ugaritasuna denekoa. Edo ez da izango.”(2)
Egitura mental (edo ideologika komun) batek eusten dio horri guztiari, kontraesan bat egotea baztertzen duena. Etorkizunaren bi begirada polarizatuek (ikuspegi distopikoa eta apokaliptikoa vs alderdirik baikorrena), ustez bi proposamen alternatibo izan beharko liratekeenak, partekatzen dituzten etorkizuneko irudi berberekin josita daude . Begirada aniztasun erlatibo hori, funtsean, Etorkizun Ofizialaren eztabaida gisa ulertzen da. Baina ez du benetan desmuntatzen. Ideia berberak errepikatzean mantentzen eta aitortzen dute, bere itzal eta argietatik bada ere. Etorkizun Ofiziala esaten diogun hori kontuan hartu beharreko gune garrantzitsua da, etorkizunaren itxaropenak, nahiak, irrikak eta beldurrak hor daudelako.
Ez dugu bide bat aurkitu behar, bide bat sortu baizik
Eta orduan, non dago etorkizuna? Etorkizuna ez da goazen toki bat, sortzen ari garen lekua baizik. Ez dugu bide bat aurkitu behar, bide bat sortu baizik. Eta sortzeko ekintzak berak aldatu egiten ditu bai sortzen dugunak, bai azken helmuga bera ere. Pertsonok ondoren datorrenaren ikuspegi motibatzailea behar dugu, eta ondoren gauza gehiago gertatuko diren kontzientzia, etorkizuna prozesu bat da, ez helmuga bat. Etorkizuna aditz bat da, ez substantibo bat.
Ursula K. Le Guinek honako hau dio: “Fikzio irudimentsuak pertsonak entrenatzen ditu, gauzak egiteko beste modu batzuk eta izateko beste modu batzuk daudelaz jabetu daitezen. Ez dagoela zibilizazio bakar bat eta hori ona dela eta horrela izan behar dugula”.
EH 2050an, “Egin bedi argia” programaren hamabost egunean behingo atal txiki batean, koordinatzaile bezala parte-hartzen ari gara. Txoko honen helburua 2050ean Euskal Herria nolakoa izan zitekeen imaginatzea da, espekulazio utopiko eta/edo desiragarri bat planifikatuz. Bi astetik behin gizartearen hainbat alderdi marrazten ari gara, irudi bakoitzarekin nahiko genukeen etorkizuneko gizarte hori irudikatuko duen puzzle moduko bat osatuz. Puzzle honen sorreran hainbat pertsonak parte hartuko dugu. Bakoitzak bere ezagutza-eremutik hitz egingo du. Jarraitu HEMEN.
Hona hemen dagoeneko eskuragarri dagoen podcast-zerrenda:
- Ane Abarrategi, etorkizunaz
- Goiatz Oiartzabal, hizkuntzaz
- Xabier Landabidea, gizatasuna eta transhumanismoaz
- Ander Gortazar, garraioa eta mugikortasunaz
- Arantza Mendiarat, demokrazia eta herritarren parte-hartzeaz
- Gorka Julio, teknologiaz
- Violeta Cabello, krisi klimatikoaz
- Ibai Zabaleta, kultur ekoizpenaz
- Elena Artiles, turismoaz
- Ione Ardaiz, gobernantza eta administrazio publikoaz
- Maddi Texeiro, hirietaz
- Beñat Irasuegi, ekonomiaz
- Elisabet Roselló, geopolitikaz
- Alazne Intxauspe, elikaduraz
- Kaisu Tuominiemi, hezkuntzaz
- Miren Aranguren, amatasunaz
Oharrak
(1) Mark Fisherren arabera, “errazagoa da munduaren amaiera imajinatzea kapitalismoaren amaiera baino” aipua, Fredic Jameson zein Slavoj Žižek-i egotzia, errealismo kapitalistaren funtsa hartzen du. Errealismo kapitalista honela definitzen da: kapitalismoa sistema ekonomiko bideragarri bakarra dela eta, beraz, ezin dela alternatiba imajinagarririk egon.
(2) Elisabet Rosello, Postfuturear.
Buletinaren harpidetza
