Sakoneko elkarrizketak perspektiba eta praktika feministetatik

Sakoneko elkarrizketaren ohiko teknika da gure lanean. Proiektuen ikerketa fasean bereziki teknika garrantzitsua da. Izan adituak, administrazio publikoko langileak, auzo zein herri eragileak, politikariak, artistak, elkarteetako kideak… Pertsona ezberdinak galdetzen ditugu sarritan. 

Metodologia kualitatiboaren barnean teknika oso erabilia da. Metodologia kuantitatibo eta kualitatiboak aurkakotzat jo gabe, garrantzitsua da metodologia kualitatiboak eta bereziki teknika honek erabiltzeak dituen eraginen inguruan hausnartzea. 

Kanpo behaketak eta beste iturri batzuen azterketak balio ez dutenean zuzenean galdetzera jo behar dugu. Gainera, galdera horiek ez dira galdetegi baten bitartez egiten, pertsona biren arteko aurrez aurreko elkarrizketa bitartez ematen da elkarrizketa. Honek subjektibotasuna inplikatzen du, norabide biko subjektibotasuna. Pertsonei haien esperientzien, jakintzen eta ikuspuntuen inguruen galdetzen diegu ulerkera sakonago bat izateko, haien adierazteko era entzuteko, ñabardurak ikusteko, kontraesanak identifikatzeko, espero ez duguna azalarazteko. Gizarte zientzietatik era sistematizatu baten galdetu arren eta erantzunak testuinguru baten kokatu eta interpretatu arren subjektibotasuna presente dago. Subjetibotasun honek norabide bi dituela diogu elkarrizketagilearen subjektibotasuna ere agertzen baita, bere begiratzeko eta entzuteko era, bere praktika, izango du elkarrizketagile bakoitzak.  Subjektibotasuna arazotzat jo gabe, hau onartzea eta arreta jartzea garrantzitsua dela deritzogu.

Esan bezala elkarrizketa pertsonen artean ematen da eta hemen binkulazio bat sortzen da. Elkarrizketa modu jariakorrean garatu dadin ezinbestekoa da sortzen den giroa lasaia izatea elkarrizketatzen den pertsonarentzat eta profesionalak galdetzeko eta entzuteko gaitasuna izatea. 

Ezjakintasunari, ustekabeari eta zaurgarritasunari tokia egin

Galderen eta elkarrizketa gidoiaren inguruan gida asko aurki ditzakegu baina zer gertatzen da entzutearekin? Entzuteko gaitasuna behar da eta entzute-ariketa horretan, edozein ikerketan bezala, ustekabeari espazioa eman behar zaio. Galderak guztiz gidatzen eta ixten baditugu, posible denaren prisma gehiegi estutu eta ustekabe asko kanpoan geldituko dira.

Hemen zaurgarritasunaren auzia ageria da. Epistemologia feministetatik ikaspen asko egin ditugu eta haietako bat zaurgarritasunaren kontzientzia hartzea da. Ikerketa prozesuak egoera zaurgarri baten jartzen gaitu, gertatuko dena ez jakiteak zaurgarri egiten gaitu. Tiffany Page soziologoak(1) idazketa zaurgarriaren inguruan hitz egiten du, baina idazketara iritsi baino lehen adierazten du: “(…) all research involves aspects of vulnerability and forms of not-knowing”.

Entzute-ariketa horretan kontutan hartu behar da aurrean dagoen pertsona bakoitza ezberdina dela eta moldatzeko gaitasuna izan behar dugu. Badakigu komunikatzeko eta denbora ulertzeko era ezberdinak daudela, elementu kulturalek eta beste faktore batzuek baldintzatzen dituzte honek, beraz, elkarrizketa batean finkatutako eduki eta denbora bat izan arren, elkarrizketatutako pertsonaren denborari, komunikatzeko erari, beharrizanei eta nahieri tokia utzi behar zaie.

Etika prozesuaren ardatz izateko buru-gorputz dikotomia baztertu

Bestalde, inplikazio etikoetan jarri nahi dugu arreta. Euskal Herriko antropologia feministaren ekarpenak jasotzen,  Jone Miren Hernándezek “Etika gure ikerketa praktika hasieratik amaiera arte gurutzatzen eta funtsatzen duen ardatza da”(2) dio . 

Uste dugu norberaren praktika profesionalaren inguruko galderak egitea, gauzak haintzat ez hartzea eta kritika, zalantza eta aldaketarako zirrikituak zabaltzea bide posible bat dela.

Elkarrizketara bueltatzen geure buruari galdetu ahal diogu:  Ze botere harreman dago? Nondik galdetzen dugu? Zein aitortza egiten diogu aurrean dugun pertsonari eta elkarbanatutako informazioari?

Pertsonen binkulazio honetan eta elkarbanatzen den informazio jarioan beste elementu bat agertzen da: gorputza. Badakigu isiltasunak eta omisioak esaten denaren besteko garrantzia duela, hizkuntzatik haratago behatzen ikasi dugu, hitzik gabeko hizkuntzaren garrantzia aitortu dugu. Badakigu gure janzkerak, hitz egiteko tonuak, begiratzeko erak, eskuak mugitzeko erak… eragiten dutela. Baina hortaz haratago gorputzaren inguruko beste paradigma batzuetan jarri nahi dugu arreta. Mendebaldeko buru-gorputz dikotomia baztertuz gorputza garela diogu: gorputzetik pentsatzen dugu, hitz egiten dugu eta gorputzetik jasotzen eta ematen dugu informazioa baina tokia egiten diogu horri gure proiektuetan? Zergatik ez diogu zentzumenen bidez jasotakoari, sentsazio fisikoei, arreta jartzen?

Paradigma berri hauek beste jakintza mota batzuk sortzea ahalbidetzen du. Era berean gutxi entrenatzen dugun erregistro bat da eta kontuz izan behar da gure interpretazioek izan ditzaketen joera sexista, arrazista, kapazitista eta klasistekin. 

Ahozko adierazpena jasotzen

Sakoneko elkarrizketen inguruko hausnarketa honetan, azkenik, parte-hartzearen esparrutik honen potentzialtasuna azpimarratu nahi dugu. Sakoneko elkarrizketan ahozko adierazpena jasotzen da eta honek, adierazpen idatziarekin alderatuz, biztanleariaren zati zabalago eta anitzago batera heltzea ahalbidetzen du. 

Idatzizko adierazpen iturriak gailendu dira Mendebaldeko gizarte zientzien eraikuntzan eta azkenengo hamarkadetan ahozko adierazpena jakintza iturritzat hartzeak beste jakintza subjektu eta subjektu politiko erdigunean jartzea suposatu du.

Historiografia feministan eta memoria kolektiboaren eraikuntzan aurki ditzazkegu honen adibide argiak. Begirada tokiz aldatu eta bizitza historien teknikaren bitartez emakume eta subjektu disidenteen ahotsa jaso da historiaren eraikuntza berreraikitzeko. 

Azkenik, parte-hartzetik garrantzia eman nahi zaio elkarrizketek lan prozesuan, informazioa eskuratzeko funtzioa izateaz gain, izan dezakeen ekarpenari. Elkarrizketek lan prozesua bera elikatu dezakete. Prozesua elkarrizketatuei aurkezten badiegu zalantzak eta hobekuntzak jaso ditzazkegu.(3)